اثر نظام‌های خاک‌ورزی بر غلظت عناصر غذایی، صفات ریشه و عملکرد علوفه در بقولات علوفه‌ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

نیلوفر براتی ¹

مسعود رفیعی ²

مرجان دیانت ¹

محمدرضا اردکانی ³

وریا ویسانی ¹

¹ گروه علوم باغبانی و زراعی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

² بخش تحقیقات علوم زراعی و باغی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی لرستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، خرم‌آباد، ایران

³ گروه زراعت و اصلاح نباتات، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران

10.22067/jcesc.2025.94086.1408

چکیده

در سال‌های اخیر، خاک‌ورزی حفاظتی به‌دلیل توانایی در افزایش نفوذ آب در مناطق خشک و نیمه‌خشک، جایگزین روش‌های مرسوم شده است. این روش‌ها به حداکثر رساندن تولید محصول کمک می‌کنند. همچنین حبوبات به‌عنوان یک منبع غنی و ارزان پروتئین، نقش حیاتی در تغذیه کشورهای در حال توسعه دارند. این گیاهان با ارزش، به‌ویژه در سیستم‌های کشاورزی کم‌نهاده و در تناوب زراعی مناطق خشک، از اهمیت بالایی برخوردارند و به امنیت غذایی این مناطق کمک می‌کنند. بنابراین به‌منظور ارزیابی اثر نظام‌های خاک‌ورزی بر غلظت عناصر غذایی، صفات ریشه و عملکرد علوفه در بقولات علوفه‌ای، آزمایشی به‌طورت اسپلیت‌پلات با قالب طرح پایه بلوک‌های کامل تصادفی در سه تکرار در شهر خرم‌آباد، طی دو سال زراعی 1402-1401 و 1403-1402 در آبان ماه اجرا شد. آب مورد نیاز گیاهان از بارندگی نرمال در طول فصل رشد تأمین شد و هیچ‌گونه آبیاری صورت نگرفت. عامل اصلی خاک‌ورزی (مرسوم، کم‌خاک‌ورزی و بدون خاک‌ورزی) و عامل فرعی بقولات علوفه‌ای (باقلا (Vicia faba L.) توده بروجرد، ماشک (Vicia sativa L.) رقم لامعی، خلر (Lathyrus sativus L.)، باقلا رقم برکت و فیض)) بود. خاک‌ورزی مرسوم شامل شخم با گاوآهن برگردان‌دار و سپس دیسک، کم‌خاک‌ورزی شامل چیزل‌پکر یا خاک‌ورز مرکب غلطک لوله‌ای دندانه‌‌دار و بی‌خاک‌ورزی فاقد هرگونه عملیات خاک‌ورزی بود. نتایج تجزیه واریانس نشان داد که اثر اصلی سیستم خاک‌ورزی و بقولات علوفه‌ای بر همه‌ صفات اندازه‌گیری‌شده و اثر متقابل خاک‌ورزی × بقولات علوفه‌ای بر عملکرد علوفه، طول ریشه، حجم ریشه، غلظت عناصر مس، روی و فسفر در اندام‌های هوایی معنی‌دار بودند. براساس نتایج اثر متقابل خاک‌ورزی × بقولات علوفه‌ای، بیشترین میزان وزن خشک علوفه (2820.9 کیلوگرم در هکتار) و عنصر مس (50.17 پی‌پی‌ام) در خاک‌ورزی مرسوم و گیاه ماشک مشاهده شد. بیشترین عملکرد تر علوفه (10671.54 و 10581.19 کیلوگرم در هکتار)، طول ریشه (33.89 و 33.39 سانتی‌متر) و غلظت عنصر فسفر (0.85 و 0.84 درصد) از خاک‌ورزی مرسوم و کم‌خاک‌ورزی و گیاه ماشک به دست آمد. همچنین کم‌خاک‌ورزی و کشت گیاه ماشک از بیشترین غلظت عنصر روی (50.69 پی‌پی‌ام) و حجم ریشه (11.74 سانتی‌متر مکعب) برخوردار بودند. خاک‌ورزی مرسوم نسبت به بدون خاک‌ورزی، 32 درصد قطر ریشه، 26 درصد وزن تر علوفه، 21 درصد وزن خشک، 27 درصد پتاسیم، شش درصد آهن، هشت درصد منگنز و 22 درصد تنفس خاک را افزایش داد. به‌طورکلی، این تحقیق بر اهمیت انتخاب سیستم خاک‌ورزی مناسب و نوع بذر در راستای بهینه‌سازی تولید علوفه و بهبود کیفیت آن تأکید دارد و نشان می‌دهد که ماشک در شرایط این آزمایش، عملکرد خوبی داشته است. همچنین روش‌های خاک‌ورزی مرسوم و کم‌خاک‌ورزی به‌دلیل تغییراتی که در شرایط فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی خاک ایجاد می‌کنند، تأثیر قابل توجهی بر عملکرد، صفات ریشه و غلظت عناصر غذایی در منطقه خرم‌آباد دارند.

کلیدواژه‌ها

حجم ریشه

طول ریشه

فسفر

منگنز

نیتروژن

موضوعات

• عملکرد گیاهان زراعی

---

Authors retain the copyright. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0)

مراجع

1. Acikbas, S., Ozyazici, M. A., & Bektas, H. (2021). Root system architecture and seed weight relations in forage pea (Pisum sativum arvense L.). Ciência Rural, 52(6), e20210032. https://doi.org/10.1590/0103-8478cr20210032
2. Afshon, E., Moghadam, H., Jahansooz, M. R., Soufizadeh, S., & Oveisi, M. (2020). Effect of tillage, water stress and nitrogen fertilizer on forage quality of maize in Karaj. Iranian Journal of Field Crop Science, 52(3), 25-40. (in Persian with English abstract). https://doi.org/10.22059/IJFCS.2020.295521.654681
3. Ahmadi, H., Mirseyed Hosseini, H., Moshiri, F., Alikhani, H. A., & Etesami, H. (2024). Impact of varied tillage practices and phosphorus fertilization regimes on wheat yield and grain quality parameters in a five-year corn-wheat rotation system. Scientific Reports, 14(1), 14717. https://doi.org/10.1038/s41598-024-65784-w
4. Ahmadi, S. H., Seidel, S. J., Lopez, G., Kamali, B., Gaiser, T., Hadir, S., & Ochoa, I. H. (2025). Root: Shoot ratio of field crops under conventional and conservation tillage: A Meta analysis. Soil Use and Management, 41(1), e70026. https://doi.org/10.1111/sum.70026
5. Anderson, J. P. (1982). Soil respiration. Methods of Soil Analysis: Part 2 Chemical and Microbiological Properties, 9, 831-871. https://doi.org/10.2134/agronmonogr9.2.2ed.c41
6. Burr-Hersey, J. E., Mooney, S. J., Bengough, A. G., Mairhofer, S., & Ritz, K. (2017). Developmental morphology of cover crop species exhibits contrasting behaviour to changes in soil bulk density, revealed by X-ray computed tomography. Plos One, 12(7), e0181872. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0181872
7. Canisares, L. P., Grove, J., Miguez, F., & Poffenbarger, H. (2021). Long-term no-till increases soil nitrogen mineralization but does not affect optimal corn nitrogen fertilization practices relative to inversion tillage. Soil and Tillage Research, 213, 105080. https://doi.org/10.1016/j.still.2021.105080
8. Chaieb, N., Rezguia, M., Ayedb, S., Bahria, H., Cheikh, H., M’hameda, M. R., & Annabia, M. (2020). Effects of tillage and crop rotation on yield and quality parameters of durum wheat in Tunisia. Journal of Animal & Plant Sciences, 44(2), 7654-7676. https://doi.org/10.35759/JAnmPlSci.v44-2.7
9. Chegeni, M., Ansari-Dust, S. H., & Eskandari, H. (2014). Effect of tillage methods and residuals management on some physical properties of soil to achieve sustainable agriculture. Journal of Agricultural Science and Sustainable Production, 24(2), 31-40. (in Persian with English abstract).
10. Feyzbakhsh, M. (2023). Comparison of quantitative and qualitative forage yield of forage plants vetch, khollar and faba bean in the climatic conditions of Gorgan. Forage and Animal Feed, 4(1), 48-55. (in Persian).
11. Gomez-Munoz, B., Hatch, D. J., Bol, R., & García-Ruiz, R. (2014). Nutrient dynamics during decomposition of the residues from a sown legume or ruderal plant cover in an olive oil orchard. Agriculture Ecosystems & Environment, 184, 115-123. https://doi.org/10.1016/j.agee.2013.11.020
12. Holder, A. J., Robson, P., & McCalmont, J. P. (2025). Effect of tillage method on early root growth of Miscanthus. Annals of Applied Biology, 1-13. https://doi.org/10.1111/aab.70006
13. Hosseini, M., Movahedi Naeini, S. A. R., & Bameri, A. (2015). The Effects of different tillage methods on available soil potassium measured by various extractors in a soil with high specific surface area. Water and Soil, 29(4), 966-979. (In Persian with English abstract). https://doi.org/10.22067/jsw.v0i0.21882
14. Howard, J., & Lincoln, J. M. (2023). Future of work in agriculture. Journal of Agromedicine, 28(1), 14. https://doi.org/10.1080/1059924X.2022.2137615
15. Kebede, E. (2021). Contribution, utilization, and improvement of legumes-driven biological nitrogen fixation in agricultural systems. Frontiers in Sustainable Food Systems, 5, 767998. https://doi.org/10.3389/fsufs.2021.767998
16. Kumar, G., Kumari, R., Shambhavi, S., Kumar, S., Kumari, P., & Padbhushan, R. (2022). Eight-year continuous tillage practice impacts soil properties and forms of potassium under maize-based cropping systems in inceptisols of Eastern India. Communications in Soil Science and Plant Analysis, 53(5), 602-621. https://doi.org/10.1080/00103624.2021.2017961
17. Khosropour, E., Attarod, P., Shirvany, A., Pypker, T. G., Bayramzadeh, V., Hakimi, L., & Abbasian, P. (2018). Management of pomegranate orchards influences the decomposition of soil organic matter and soil aggregate stability under drought conditions. Journal of Arid Land, 10(3), 391-402.
18. Lipiec, J., Medvedev, V. V., Birkas, M., Dumitru, E., Lyndina, T. E., Rousseva, S., & Fulajtar, E. (2003). Effect of soil compaction on root growth and crop yield in Central and Eastern Europe. International Agrophysics, 17(2), 61-69. https://www.international-agrophysics.org/pdf-106728-37570?filename=Effect-of-soil-compaction.pdf
19. López-Garrido, R., Madejón, E., León-Camacho, M., Girón, I., Moreno, F., & Murillo, J. M. (2014). Reduced tillage as an alternative to no-tillage under Mediterranean conditions: A case study. Soil and Tillage Research, 140, 40-47. https://doi.org/10.1016/j.still.2014.02.008
20. Mahmoudi, S., Najafi, N., & Reyhanitabar, A. (2015). Effect of soil moisture and sewage- sludge compost on some soil chemical properties and alfalfa forage macronutrients concentrations in greenhouse conditions. Journal of Science and Technology of Greenhouse Culture, 6(22), 37-55. (in Persian with English abstract).
21. Malobane, M. E., Nciizah, A. D., Mudau, F. N., & Wakindiki, I. I. (2020). Tillage, crop rotation and crop residue management effects on nutrient availability in a sweet sorghum-based cropping system in marginal soils of South Africa. Agronomy, 10(6), 776. https://doi.org/10.3390/agronomy10060776
22. Mansour, E., Mahgoub, H. A., Mahgoub, S. A., El-Sobky, E. S. E., Abdul-Hamid, M. I., Kamara, M. M., & Desoky, E. S. M. (2021). Enhancement of drought tolerance in diverse Vicia faba cultivars by inoculation with plant growth-promoting rhizobacteria under newly reclaimed soil conditions. Scientific Reports, 11(1), 24142. https://doi.org/10.1038/s41598-021-02847-2
23. Nael, M., Salehi, S. S., Hamzei, J., & Zandi Baghche-Maryam, M. (2023). Three-year effects of conservation tillage and cover on selected soil quality indicators and corn yield components. Journal of Water and Soil, 36(6), 773-785. (In Persian with English abstract). https://doi.org/10.22067/jsw.2022.78321.1195
24. Peigné, J., Vian, J. F., Payet, V., & Saby, N. P. (2018). Soil fertility after 10 years of conservation tillage in organic farming. Soil and Tillage Research, 175, 194-204. https://doi.org/10.1016/j.still.2017.09.008
25. Rabiee, M., Majedian, M., & Kavoosi, M. (2021). Effects of tillage systems, planting method and nitrogen amounts on the yield of rapeseed (Brassica napus) and some properties of soil in paddy field conditions. Journal of Agricultural Science and Sustainable Production, 31(1), 221-237. (In Persian with English abstract). https://doi.org/10.22034/SAPS.2021.12809
26. Rahimzadeh, S., & Pirzad, A. (2017). Arbuscular mycorrhizal fungi and Pseudomonas in reduce drought stress damage in flax (Linum usitatissimum): A field study. Mycorrhiza, 27(6), 537-552. https://doi.org/10.1007/s00572-017-0775-y
27. Ramadhan, M., & Muhsin, S. (2021). Evaluation of the response of sorghum to tillage systems and nitrogen fertilization. International Journal of Agronomy, 2021(1), 6614962. https://doi.org/10.1155/2021/6614962
28. Ramesh, J. V. N., Khandekar, S. D., Baburao, D., Singh, M., Biban, L., Muniyandy, E., & Desingurajan, N. (2024). Harnessing remote sensing and geographic information systems to address soil degradation and water scarcity in climate change era. Remote Sensing in Earth Systems Sciences, 7(2), 139-147. https://doi.org/10.1007/s41976-024-00108-0
29. Ramroudi, M., Majnoon Hosseni, N., Hossien Zadeh, A., Mazaheri, D., & Hossieni, M. (2011). Effects of cover crops, tillage systems and nitrogen fertilizer on soil characteristics and forage yield of sorghum (Sorghum bicolor L). Journal of Agriculture, 92, 1-23. (In Persian). https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20084811.1389.41.4.12.7
30. Renard, D., & Tilman, D. (2019). National food production stabilized by crop diversity. Nature, 571(7764), 257-260. https://doi.org/10.1038/s41586-019-1316-y
31. Sadeghi, S., Kiani, F., Kamkar, B., & Ebrahimi, S. (2019). Effect of different tillage systems on the biological and enzymatic activity of soil. Journal of Soil Management and Sustainable Production, 9(2), 151-164. (In Persian). https://doi.org/10.22069/EJSMS.2019.15917.1850
32. Salih, A. A., Babiker, H. M., & Ali, S. A. M. (1998). Preliminary observations on effects of tillage systems on soil physical properties, cotton root growth and yield in Gezira Sheme, Sudan. Soil and Tillage Research, 46, 187-191. https://doi.org/10.1016/S0167-1987(98)00032-4
33. Sarikhani, Sh. K., Kazemeini, S. A., Afzalinia, S., & Gathala, M. K. (2018). Changes in soil properties and productivity under different tillage practices and wheat genotypes: A short-term study in Iran. Sustainability, 10, 2-17. https://doi.org/10.3390/su10093273
34. Selvan, T., Panmei, L., Murasing, K. K., Guleria, V., Ramesh, K. R., Bhardwaj, D. R., & Deshmukh, H. K. (2023). Circular economy in agriculture: Unleashing the potential of integrated organic farming for food security and sustainable development. Frontiers in Sustainable Food Systems, 7, 1170380. https://doi.org/10.3389/fsufs.2023.1170380
35. Sha, Y., Liu, Z., Hao, Z., Huang, Y., Shao, H., Feng, G., & Mi, G. (2024). Root growth, root senescence and root system architecture in maize under conservative strip tillage system. Plant and Soil, 495(1), 253-269. https://doi.org/10.21203/rs.3.rs-2675962/v1
36. Shiwakoti, S., Zheljazkov, V. D., Gollany, H. T., Kleber, M., & Xing, B. (2019). Micronutrients decline under long-term tillage and nitrogen fertilization. Scientific Reports, 9(1), 12020. https://doi.org/10.1038/s41598-019-48408-6
37. Soane, B. D., Ball, B. C., Arvidsson, J., Basch, G., Moreno, F., & Roger-Estrade, J. (2012). No-till in northern, western and south-western Europe: A review of problems and opportunities for crop production and the environment. Soil and Tillage Research, 118, 66-87. https://doi.org/10.1016/j.still.2011.10.015.
38. Spiegel, H., Dersch, G., Hosch, J., & Baumgarten, A. (2007). Tillage effects on soil organic carbon and nutrient availability in a long-term field experiment in Austria. Auswirkungen Unterschiedlicher Bodenbearbeitung auf Organische Substanz and Verfügbare Nährstoffe in Boden in Einem Langzeitversuch in, 47-58.
39. Stankowski, S., Jaroszewska, A., Osińska, B., Tomaszewicz, T., & Gibczyńska, M. (2022). Analysis of long-term effect of tillage systems and pre-crop on physicochemical properties and chemical composition of soil. Agronomy, 12, 2072. https://doi.org/10.3390/agronomy12092072
40. Szczepanek, M., Piekarczyk, M., & Błaszczyk, K. (2024). Spatial distribution of soil macroelements, their uptake by plants, and green pea yield under strip-till technology. Agronomy, 14(4), 711. https://doi.org/10.3390/agronomy14040711
41. Torabi, M., & Heidarisoltanabadi, M. (2020). Effect of different seed rates on yield and some agronomic traits of alfalfa Mohageran ecotype in no-till and conventional tillage methods in Semirom region. Plant Productions, 43(3), 375-386. (In Persian with English abstract). https://doi.org/10.22055/ppd.2019.27979.1690
42. Torabian, S., Farhangi-Abriz, S., & Denton, M. D. (2019). Do tillage systems influence nitrogen fixation in legumes? A review. Soil and Tillage Research, 185, 113-121. https://doi.org/10.1016/j.still.2018.09.006
43. Waling, I., Van Vark, W., Houba, V. J. G., & Van Der Lee, J. J. (1989). Soil and Plant Analysis, a Series of Syllabi part 7. Plant Analysis Procedures. Wageningen Agriculture University.
44. Wang, H., Wang, S., Yu, Q., Zhang, Y., Wang, R., Li, J., & Wang, X. (2020). No tillage increases soil organic carbon storage and decreases carbon dioxide emission in the crop residue-returned farming system. Journal of Environmental Management, 261, 110261. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2020.110261
45. Wang, M. H. E., Shen, F., & Huang. G. (2019). Effects of soil compactions on plant growth, nutrient absorption, and root respiration in soyabean seedling. Enviormental Science and Pollution, 1, 1-11. https://doi.org/10.1007/s11356-019-05606-z
46. Wang, X., Qi, J. Y., Zhang, X. Z., Li, S. S., Virk, A. L., Zhao, X., Xiao, X. P., & Zhang, H. L. (2019). Effects of tillage and residue management on soil aggregates and associated carbon storage in a double paddy cropping system. Soil and Tillage Research, 194, 104339. https://doi.org/10.1016/j.still.2019.104339
47. Wang, X., Qi, J., & Kan, Z. (2024). Sustainable management and tillage practice in agriculture. Agronomy, 14(12), 2891. https://doi.org/10.3390/agronomy14122891
48. Wasaya, A., Yasir, T. A., Ijaz, M., & Ahmad, S. (2019). Tillage effects on agronomic crop production. Agronomic Crops: Management Practices, 73-99. https://doi.org/10.1007/978-981-32-9783-8_5
49. Wright, A. L., Hanlon, E. A., Sui, D., & Rice, R. (2009). Soil pH Effects on Nutrient Availability in the Everglades Agricultural Area. Document SL287, Institute of Food and Agricultural Sciences. Gainesville (FL): University of Florida, p. 1-5.
50. Wu, G., Chen, Z., Jiang, N., Jiang, H., & Chen, L. (2021). Effects of long-term no-tillage with different residue application rates on soil nitrogen cycling. Soil and Tillage Research, 212, 105044. https://doi.org/10.1016/j.still.2021.105044
51. Xiaozhu, Y. A. N. G., Zhuang, L. I., & Cheng, C. (2016). Effect of conservation tillage practices on soil phosphorus nutrition in an apple orchard. Horticultural Plant Journal, 2(6), 331-337. https://doi.org/10.1016/j.hpj.2016.11.005